địa bàn hoạt động của khởi nghĩa hương khê

Phan Đình Phùng, thủ lĩnh Khởi nghĩa Hương Khê.

Khởi nghĩa Hương Khê (1885 - 1896) là đỉnh điểm của trào lưu Cần vương vãi, và thất bại của việc làm này đã và đang ghi lại sự kết cổ động sứ mệnh chỉ dẫn 10 năm kháng thực dân Pháp của giai tầng sĩ phu phong loài kiến nước Việt Nam.

Lãnh đạo chủ yếu của khởi tức là Đình nguyên vẹn tiến sỹ Phan Đình Phùng (1847 - 1895), và một tập sự tâm đắc của ông là tướng tá Cao Thắng (1864 - 1893)[1].

Bạn đang xem: địa bàn hoạt động của khởi nghĩa hương khê

Giới thiệu sơ lược[sửa | sửa mã nguồn]

Tập hiệp lực lượng[sửa | sửa mã nguồn]

Sau Lúc vua Hàm Nghi ban chiếu Cần Vương (tháng 7 năm 1885), ở tỉnh Hà Tĩnh và Nghệ An vẫn nở rộ nhiều trào lưu đấu tranh giành vũ trang. Cuộc khởi nghĩa thứ nhất là của Lê Ninh ở Trung Lễ (Đức Trung, Đức Thọ), tiếp sau đó theo lần lượt là:

  • Khởi nghĩa của Cao Thắng, Cao Nữu ở Hàm Lại, Sơn Lễ (Hương Sơn, Hà Tĩnh).
  • Khởi nghĩa của Nguyễn Trạch và Nguyễn Chanh ở Can Lộc (Hà Tĩnh).
  • Khởi nghĩa của Ngô Quảng[2] và Hà Văn Mỹ ở Nghi Xuân (Hà Tĩnh).
  • Khởi nghĩa của Nguyễn Hữu Thuận ở Thạch Hà (Hà Tĩnh).
  • Khởi nghĩa của Nguyễn Xuân Ôn và Lê Doãn Nhạ ở Nghệ An, v.v...

Trên hạ tầng những cuộc khởi nghĩa cơ, sau thời điểm được vua Hàm Nghi và đại tướng tá Tôn Thất Thuyết phú trách nhiệm tổ chức triển khai trào lưu kháng Pháp ở tỉnh Hà Tĩnh (tháng 10 năm 1885), Phan Đình Phùng vẫn tổ chức tụ họp, trở nên tân tiến trở nên một trào lưu sở hữu quy tế bào to lớn, bên dưới sự lãnh đạo thống nhất là ông.

Địa bàn hoạt động[sửa | sửa mã nguồn]

Địa bàn sinh hoạt của nghĩa binh bao hàm tư tỉnh: Thanh Hóa, Nghệ An, tỉnh Hà Tĩnh, Quảng Bình; với địa phận đó là Hương Khê (Hà Tĩnh), tồn bên trên xuyên suốt 10 năm liên tiếp.

Ở tư tỉnh này, Phan Đình Phùng vẫn phân chia địa phận trở nên 15 quân loại, bên cạnh đó phụ thuộc vị trí rừng núi trọng yếu, ông mang đến thi công lực lượng và hạ tầng hành động chủ yếu nằm tại vị trí nhì thị xã Hương Sơn và Hương Khê (Hà Tĩnh). Theo sử liệu[3] thì Phan Đình Phùng vẫn mang đến thi công tư địa thế căn cứ rộng lớn, cơ là:

  • Căn cứ Cồn Chùa ở xã Sơn Lâm (Hương Sơn, Hà Tĩnh), án ngữ lối thanh lịch Nghệ An. Đây là điểm dự trữ hoa màu và rèn đúc tranh bị.
  • Căn cứ Thượng Bồng-Hạ Bồng ở tây-nam Đức Thọ (Hà Tĩnh) phụ thuộc vị trí của sông Ngàn Sâu và Ngàn Trươi. Dường như, Phan Đình Phùng còn mang đến lập điểm trên đây khối hệ thống hào lũy, bốt trại, kho lộc, bến bãi tập dượt,...Đây là một trong những địa thế căn cứ rộng lớn vô buổi đầu kháng chiến của nghĩa binh Hương Khê.
  • Căn cứ Trùng Khê-Trí Khê nằm tại vị trí nhì xã Hương Ninh - Hương Thọ nằm trong thị xã Hương Khê. Đây là địa thế căn cứ dự bị, sở hữu lối thanh lịch Lào, chống Lúc bị quân Pháp vây hãm.
  • Căn cứ Vụ Quang ở phía tây Hương Khê. Nơi trên đây sở hữu địa hình hiểm trở, tựa sống lưng vô sản phẩm Trường Sơn. Từ trên đây, nghĩa binh rất có thể bám theo lối núi vô Quảng Bình, Quảng Trị, rời khỏi Nghệ An, Thanh Hóa hoặc bám theo lối sông trở xuống những vùng đồng tự hoặc Lúc quan trọng rất có thể lánh thanh lịch Lào.

Tổ chức[sửa | sửa mã nguồn]

Theo gom Phan Đình Phùng, sở hữu những trí thức như tiến sỹ Phan Trọng Mưu, CN Phan Quảng Cư, ấm áp Ninh (Lê Ninh),...và thật nhiều lãnh đạo xuất thân ái kể từ quần chúng. # làm việc túng thiếu khổ sở như Cao Thắng, Nguyễn Chanh, Nguyễn Trạch, Lê Văn Tạc, Phan Đình Can, Phan Đình Phong, Nguyễn Mục, Phan dựa Niên,...

Về tổ chức triển khai lực lượng, nghĩa binh được tạo thành 15 quân thứ: tỉnh Hà Tĩnh sở hữu 10, Nghệ An sở hữu 2, Quảng Bình sở hữu 2, và Thanh Hóa có một. Các quân loại được thi công bên trên những hạ tầng đơn vị chức năng hành chủ yếu, thông thường là thị xã, sở hữu là xã, và lấy thương hiệu điểm cơ nhằm gọi. Liệt kê rời khỏi như sau:

  1. Khê loại ở thị xã Hương Khê (Hà Tĩnh), lãnh đạo là Nguyễn Thoại.
  2. Can loại ở thị xã Can Lộc (Hà Tĩnh), lãnh đạo là Nguyễn Chanh và Nguyễn Trạch.
  3. Lai loại ở tổng Lai Thạch nằm trong Can Lộc (Hà Tĩnh), lãnh đạo là Phan Đình Nghinh.
  4. Hương loại ở thị xã Hương Sơn (Hà Tĩnh), lãnh đạo là Nguyễn Huy Giao.
  5. Nghi loại ở thị xã Nghi Xuân (Hà Tĩnh), lãnh đạo là Ngô Quảng và Hà Văn Mỹ.
  6. Cẩm loại ở thị xã Cẩm Xuyên (Hà Tĩnh), lãnh đạo là Hoàng dựa Xuyên.
  7. Thạch loại ở thị xã Thạch Hà (Hà Tĩnh), lãnh đạo là Võ Phát.
  8. Diệm loại ở xã Tình Diệm nằm trong thị xã Hương Sơn (Hà Tĩnh), lãnh đạo là Cao Đạt.
  9. Lễ Thứ ở xã Trung Lễ, nằm trong thị xã Đức Thọ (Hà Tĩnh), lãnh đạo là Nguyễn Cấp.
  10. Kỳ loại ở thị xã Kỳ Anh (Hà Tĩnh), lãnh đạo là Võ Phát.
  11. Anh loại ở thị xã Anh Sơn (Nghệ An), lãnh đạo là Nguyễn Mậu.
  12. Diễn loại ở thị xã Diễn Châu (Nghệ An), lãnh đạo là Lê Trọng Vinh.
  13. Thanh loại ở Thanh Hóa, lãnh đạo là Cầm dựa Thước.
  14. Bình loại ở Quảng Bình, lãnh đạo là Nguyễn Thụ.
  15. Lệ loại ở thị xã Lệ Thủy (Quảng Bình), lãnh đạo là Nguyễn Bế Tắc.

Mỗi quân loại sở hữu kể từ 100 cho tới 500 quân, hàng đầu là người dân có năng lượng và đáng tin tưởng. Nghĩa quân sở hữu phục trang và một loại giống như nhau.

Vũ khí của nghĩa binh, ngoài các loại thường thì, bọn họ còn tồn tại khoảng tầm 500 trăm khẩu pháo tự động chế (kiểu súng Pháp năm 1874) và thật nhiều súng hỏa mai[4].

Phần hoa màu và của nả đa số là nhờ quần chúng. # góp sức.

Cách chiến đấu[sửa | sửa mã nguồn]

Nghĩa quân Hương Khê phụ thuộc vị trí núi rừng hiểm trở với khối hệ thống công sự dằng dịt nhằm tổ chức cuộc chiến tranh du kích. Nghĩa quân luôn luôn phân giã sinh hoạt, tấn công quân Pháp tự nhiều kiểu dáng, như: công bốt, ngăn lối tiếp tế, sử dụng cạm bẫy, và dụ đối phương ra phía bên ngoài bốt nhằm khử bọn họ...[5]

Diễn biến[sửa | sửa mã nguồn]

Khởi nghĩa Hương Khê rất có thể chia thành nhì quy trình tiến độ chính:

Ban Đầu (1885 - 1888)[sửa | sửa mã nguồn]

Đây là quy trình tiến độ sẵn sàng, thi công lực lượng và hạ tầng hành động. Sau một vài ba trận tập dượt kích và kháng càn ko hiệu suất cao, Phan Đình Phùng mang đến quân rút về xã Phùng Công (Hương Sơn), rồi lại rút lên rừng núi tấn công du kích.

Đầu năm 1887, thấy tiềm năng nghĩa binh Hương Khê vượt lên trước suy giảm, Phan Đình Phùng phú quyền lãnh đạo mang đến Cao Thắng nhằm rời khỏi Bắc cho tới những tỉnh Sơn Tây, Thành Phố Hải Dương, TP Bắc Ninh,...lần sự tương hỗ và kết hấp thụ quân group.

Ở lại tỉnh Hà Tĩnh, Cao Thắng với mọi lãnh đạo khác ví như Cao Nữu, Cao Đạt, Nguyễn Niên,...đem quân cho tới xã Lê Động (Hương Sơn) nhằm tổ chức triển khai lại lực lượng, luyện quân, thi công khối hệ thống bốt lũy[6], rèn đúc tranh bị,...

Về sau (1889 - 1896)[sửa | sửa mã nguồn]

Cuối mon 9 năm 1889, Phan Đình Phùng kể từ Bắc Kỳ về bên tỉnh Hà Tĩnh. Nhờ Cao Thắng và những lãnh đạo không giống, tuy nhiên lực lượng thời điểm hiện tại vẫn có tầm khoảng ngàn bộ đội và 500 khẩu pháo tốt[7]. Nhận thấy vô công tác làm việc sẵn sàng, từng mặt mũi đều đã tương đối, Phan Đình Phùng bèn mang đến không ngừng mở rộng địa phận sinh hoạt rời khỏi từng tư tỉnh là Thanh Hóa, Nghệ An, tỉnh Hà Tĩnh và Quảng Bình; thực hiện ngăn cản con phố di chuyển Bắc-Nam và việc làm kiêm tính nước Việt của quân Pháp.

Xem thêm: vinh hang thanh vuong

Đối phó lại, thực dân Pháp mang đến sắp xếp nhiều bốt lẻ ở những điểm nhằm phong lan từng điểm và khiên chế sinh hoạt của nghĩa binh. Riêng ở Hương Khê, đối phương vẫn mang đến lập cho tới đôi mươi bốt, từng bốt có tầm khoảng 30 bộ đội đóng góp lưu giữ [8].

Trong trong những năm kể từ 1889 cho tới 1892, nghĩa binh tư tỉnh bên trên vẫn kết hợp và sinh hoạt mạnh bên trên một vùng to lớn bao hàm Diễn Châu, Yên Thành, Thanh Chương, Nghi Lộc,...nhằm tấn công trả và quấy rối quân Pháp. Theo sách Việt sử tân biên[9], thì nghĩa binh vẫn tổ chức triển khai được 28 trận rộng lớn nhỏ vô quy trình tiến độ này, nhằm tập dượt kích và kháng càn quét tước, như là:

  • Trận kháng càn ở Cồn Chùa và Khe Đen tự Đề Niên (Phan dựa Niên) lãnh đạo vào trong ngày 1 mon 9 năm 1889.
  • Trận tiến công bốt Dương Liễu vào trong ngày 15 và 16 mon 12 năm 1889.
  • Trận tiến công thị xã lỵ Hương Sơn vô thời điểm cuối tháng 12 năm 1889.
  • Trận kháng càn ở La Sơn và Thường Sơn tự Đề Thăng và Phan Trọng Mưu lãnh đạo vô mon 3 năm 1890.
  • Trận phục kích tấn công ngăn quân Pháp bên trên xã Hốt (Phú Lộc, Can Lộc) tự Đốc Chanh (Nguyễn Chanh) và Đốc Trạch (Nguyễn Trạch) lãnh đạo vô tháng bốn năm 1890.
  • Trận Trường Lưu (Can Lộc) vô tối 26 rạng 27 mon 5 năm 1890. Đến tối 31 mon này, bốt Trường Lưu còn bị nghĩa binh tấn công đợt nữa, rồi tiếp theo sau là tấn công bốt Hương Sơn, v.v...

Sau nhiều trận bại nhức, Tính từ lúc đầu năm mới 1892 trở lên đường, thực dân Pháp mang đến há nhiều cuộc càn quét tước, vô số ấy đáng chú ý là trận càn rộng lớn vô quần thể Hói Trùng và Ngàn Sâu, là địa thế căn cứ của Cao Thắng, vô thời điểm đầu tháng 8 năm 1892.

Để ứng phó với quân Pháp, Phan Đình Phùng sắp xếp một lực lượng kháng trả bên trên điểm, một group không giống lên đường sinh hoạt ở đàng sau sống lưng đối phương, buộc bọn họ cần rút về vì như thế hoảng hồn bị tấn công hậu tập. Trong khoảng tầm thời hạn này, vẫn xẩy ra nhiều trận giao đấu, đáng chú ý là trận:

  • Ngày 7 mon 3 năm 1892, nghĩa binh Hương Khê tiến bộ tấn công bốt Trung Lễ. Sau cơ, dựa hộ Thuận (Nguyễn Hữu Thuận) còn tiến bộ tấn công thị xã Thạch Hà, bắt được viên tri thị xã. Còn Cao Thắng thì mang đến quân fake thực hiện bộ đội khố xanh xao bắt sinh sống được Tuần phủ Đinh Nho Quang.
  • Đêm 23 mon 8 năm 1892, nghĩa binh Hương Khê tự dựa hộ Thuận (Nguyễn Hữu Thuận) lãnh đạo vẫn táo tợn tập dượt kích vô tỉnh lỵ tỉnh Hà Tĩnh, đập phá được mái ấm lao và giải hòa rộng lớn 70 nghĩa binh bị tù tội.

Thấy nghĩa binh Hương Khê càng ngày càng vững mạnh, quân Pháp một phía tăng mạnh càn quét tước, thu hẹp phạm vi sinh hoạt của quân, mặt mũi không giống lần cơ hội rời đứt liên hệ trong những quân loại, và thân ái nghĩa binh với quần chúng. #.

Để đập phá thế bị vây hãm và không ngừng mở rộng địa phận sinh hoạt, được Phan Đình Phùng đồng ý, mon 11 năm 1893[10], Cao Thắng fake khoảng tầm một ngàn quân kể từ Ngàn Trươi há trận tiến công rộng lớn vô tỉnh lỵ Nghệ An. Trên lối tiến quân, nhiều bốt trại đối phương bị đập phá quăng quật. Nhưng trận tiến công bốt Nu ở Thanh Chương (một thị xã miền núi nằm tại vị trí phía tây-nam nằm trong tỉnh Nghệ An), Cao Thắng bị thương nặng nề rồi quyết tử khi 29 tuổi tác, tạo ra tổn thất rộng lớn mang đến nghĩa binh Hương Khê.

Lợi dụng thời cơ nghĩa binh bị thất lạc người hàng đầu tài xuất sắc, quân Pháp gia tăng binh sỹ rồi siết chặt vòng vây. Nghĩa quân Hương Khê nỗ lực tấn công trả những cuộc vây quét tước, tuy nhiên quyền năng của lực lượng càng ngày càng sút giảm.

Khoảng thời điểm cuối năm này (1893), Phan Đình Phùng cho tất cả những người cho tới vây mái ấm Trương Quang Ngọc ở xã Thanh Lang, nằm trong thị xã Tuyên Hóa, chém lấy đầu ông này nhằm báo thù hằn mang đến việc ông bắt vua Hàm Nghi phú mang đến quân Pháp [11]

Ngày 31 mon 3 năm 1894, dựa hộ Thuân lại đem quân tập dượt kích vô tỉnh lỵ tỉnh Hà Tĩnh đợt nữa, tuy nhiên tiếp sau đó cần thoái lui về cố thủ bên trên núi Quạt và núi Vụ Quang nằm trong Hương Khê (nay nằm trong thị xã Vụ Quang).

Khoảng mon 10 (âm lịch) năm Giáp Ngọ (1894), một đại thần thân ái Pháp là Hoàng Cao Khải hợp tác vô việc khuyến dụ Phan Đình Phùng và nghĩa binh của ông.

Năm 1895, thực dân Pháp điều võ quan lại thân ái Pháp là Nguyễn Thân cho tới phối phù hợp với công sứ Nghệ An là Duvillier đem tía ngàn quân lên đường đàn áp cuộc khởi nghĩa Hương Khê. Quân nòng cốt của Phan Đình Phùng bị đối phương bịt lối tiếp vận, nên tranh bị, hoa màu, quân số thảy đều thiếu hụt thốn, khó khăn bù đấp. Mỗi phen đối phương tiến công, nghĩa binh chỉ rất có thể chạy xoay quanh kể từ núi Quạt rồi về bên núi Vụ Quang, và ko thể ở đâu lâu vượt lên trước tía ngày[12].

Ngày 17 mon 10 năm 1894, Phan Đình Phùng vẫn tập dượt hiệp lực lượng, tấn công thắng một trận rộng lớn, đối phương mất không ít tranh bị và bị giết thịt bị tiêu diệt thật nhiều. Khởi đầu, ông mang đến quân lên tận mối cung cấp sông chặt cây đóng góp đập ngăn nước lại, bên cạnh đó sẵn sàng sẵn nhiều khúc mộc rộng lớn. Khi quân Pháp và quân triều cho tới thân ái loại sông, thì ông mang đến đập phá đập bên trên mối cung cấp, và tuôn cây xuống. Đối phương phần bị nước cuốn, phần bị cây nhảy vào người, lại bị nghĩa binh ở nhì mặt mũi bờ xông rời khỏi tấn công nên bị thương vong thật nhiều. Theo mái ấm sử học tập Phạm Văn Sơn thì sau trận này, phía Pháp ngoài số quân trang và đạn dược bị thất lạc non, còn tồn tại tía sĩ quan lại và bên trên trăm bộ đội bị tiêu xài khử [13].

Đây là trận thắng sau cuối, vì như thế ngay sát tía ngàn quân tự Nguyễn Thân đứng đầu càng ngày càng xiết chặt vòng vây.

Trong một trận giao đấu kịch liệt, Phan Đình Phùng bị thương nặng nề, rồi quyết tử vào trong ngày 28 mon 12 năm 1895[14]. Mười nhì ngày sau thời điểm thủ lĩnh Phan Đình Phùng thất lạc, Nguyễn Thân mới mẻ cho tới được địa thế căn cứ Vụ Quang. Sau cơ, Nguyễn Thân mang đến quật mồ Phan Đình Phùng ở chân núi Quạt, sụp dầu nhen mang đến xương thịt ông cháy trở nên tro, rồi trộn vô dung dịch súng phun xuống sông La[15].

Xem thêm: người truyền ký ức

Sang đầu năm mới 1896, một vài lãnh đạo theo lần lượt thất lạc vì như thế ở lâu điểm rừng thâm thúy nước độc, một vài bị tử trận hoặc bị tóm gọn rồi bị giết thịt [16], một vài không giống thì rút qua quýt Xiêm La[17] hoặc rời khỏi sản phẩm...Khởi nghĩa Hương Khê cho tới trên đây kết cổ động.

Nhận xét[sửa | sửa mã nguồn]

Khởi nghĩa Hương Khê là đỉnh tối đa của trào lưu Cần vương vãi thời điểm cuối thế kỷ 19, kéo dãn xuyên suốt 10 năm, sở hữu quy tế bào to lớn, sở hữu tổ chức triển khai kha khá nghiêm ngặt, lập được không ít chiến công và tạo ra mang đến quân Pháp tổn thất áp lực. Cuộc khởi nghĩa vẫn kêu gọi đến mức độ cao chừng sự cỗ vũ và tiềm năng to lớn rộng lớn của quần chúng. # (người Kinh và người Thượng, của tất cả đồng tự và miền núi). Về quân sự chiến lược, nghĩa binh vẫn dữ thế chủ động dùng những cách thức tác chiến hoạt bát, tạo nên, chế tạo một loạt được súng ngôi trường khuôn Pháp nhằm cường điệu hóa chuẩn bị.

Về lực lượng, quân số của 15 quân loại nằm trong lại thậm chí còn còn tấp nập rộng lớn quân triều đình Lúc đối đầu với Pháp, tuy nhiên sau cuối vẫn thất bại. Khởi nghĩa Hương Khê thất bại tự nhiều nguyên vẹn nhân, đa số là vì nghĩa binh không biết links, tập dượt hiệp lực lượng, trở nên tân tiến trở nên trào lưu toàn nước. Vì bị xa lánh vô vùng rừng núi 4 tỉnh trung bộ, phục vụ hầu cần hết sạch khiến cho nghĩa binh hao hao mòn và thất lạc tổ chức triển khai. Đó cũng đó là những giới hạn của thời đại, của phần tử chỉ dẫn trào lưu Cần vương vãi trình bày chung[18].Ngày 27-12-1895, cuộc khởi nghĩa được giữ lại thêm 1 thời hạn rồi tan chảy.

Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]

  • Cần Vương
  • Phan Đình Phùng
  • Cao Thắng

Sách tham lam khảo[sửa | sửa mã nguồn]

  • Trần Trọng Kim, Việt Nam sử lược. Nhà xuất bạn dạng Tân Việt, TP. Sài Gòn, 1968.
  • Phạm Văn Sơn, Việt sử tân biên (quyển 5, tập dượt Trung). Tác fake tự động xuất bạn dạng, TP. Sài Gòn. 1963.
  • Đinh Xuân Lâm-Nguyễn Văn Khánh-Nguyễn Đình Lễ, Đại cương lịch sử vẻ vang Việt Nam (tập 2). Nhà xuất bạn dạng Giáo dục đào tạo, 2006.
  • Hoàng Văn Lân-Ngô Thị Chính, Lịch sử Việt Nam [1858-cuối XIX], quyển 3, tập dượt 1, phần 1. Nhà xuất bạn dạng Giáo dục đào tạo, 1979.
  • Nhiều người sáng tác (Phan Ngọc Liên công ty biên). Lịch sử 11 (nâng cao). Nhà xuất bạn dạng Giáo dục đào tạo, 2007.
  • Trịnh Vân Thanh, Thành ngữ kỳ tích danh nhân kể từ điển (quyển 2), TP. Sài Gòn, 1966,.
  • Nhóm Nhân văn Trẻ, Hỏi đáp lịch sử vẻ vang Việt Nam (tập 4). Nhà xuất bạn dạng Trẻ, 2007.

Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]

  1. ^ Theo Hỏi đáp lịch sử vẻ vang Việt Nam (tập 4), tr. 296.
  2. ^ Ngô Quảng (1858 - 1928), hiệu: Thần Sơn, người xã Tam Đa, xã Nghi Hưng, thị xã Nghi Lộc, tỉnh Nghệ An. Ông nhập cuộc trào lưu Cần vương vãi, là cỗ tướng tá của thủ lĩnh Phan Đình Phùng, được cử thực hiện lãnh đạo quân loại Nghi Xuân (Hà Tĩnh) cùng theo với Hà Văn Mỹ. Sau Lúc khởi nghĩa Hương Khê bị quân Pháp tấn công dẹp, Ngô Quảng nhập cuộc Duy Tân hội và thanh lịch Trung Quốc. Năm 1908, ông về nước, thi công địa thế căn cứ Bồ Lư ở Thanh Chương. Bị đàn áp, ông nằm trong mái ấm gia đình trốn thanh lịch Thái Lan, tạo ra hạ tầng fake thanh niên nước Việt Nam thanh lịch Trung Quốc sinh hoạt. Ông thất lạc bên trên Thái Lan năm 1928. Nguồn: [1].
  3. ^ Đại cương lịch sử vẻ vang Việt Nam (tập 2), tr. 81.
  4. ^ Theo Phạm Văn Sơn thì chỉ vô buổi đầu của cuộc khởi nghĩa, Cao Thắng vẫn rèn đúc được khoảng tầm 200 súng hỏa mai (Việt sử tân biên, sách vẫn dẫn, tr. 147).
  5. ^ Theo Đại cương lịch sử vẻ vang Việt Nam (tập 2), tr. 83.
  6. ^ Cao Thắng vẫn mang đến thi công một khối hệ thống bốt lũy tựa sống lưng vô sản phẩm Thiên Nhẫn và Giăng Màn, vây kín tía phía Bắc, Tây, Nam, sẵn sàng ứng cứu giúp lẫn nhau một cơ hội nhanh gọn lẹ. Dường như, ở trên đây còn tồn tại lỗi thoát thanh lịch Lào, sở hữu lối thanh lịch Nghệ An, vô Quảng Bình, xuống những vùng nằm trong tỉnh Hà Tĩnh. Quân Pháp tiến bộ vô trên đây chỉ tồn tại một con phố độc đạo là Quốc lộ 8. Chính vì vậy tuy nhiên những địa thế căn cứ này vẫn tại vị cho tới ngày sau cuối của cuộc khởi nghĩa (1896). Xem cụ thể ở đây: [2] Lưu trữ 2010-11-20 bên trên Wayback Machine.
  7. ^ Súng này tự Cao Thắng sản xuất theo phong cách súng năm 1874 của Pháp (Việt sử tân biên, sách vẫn dẫn, tr. 147). Tuy nhiên "vì nòng súng ko xẻ rãnh, do đó đạn ko ra đi được" (lời của đại úy Charles Gosselin. Việt Nam sử lược trích dẫn lại, tr. 566).
  8. ^ Theo Việt sử tân biên, sách vẫn dẫn, tr. 150.
  9. ^ Việt sử tân biên, sách vẫn dẫn, đề mục Cuộc khởi nghĩa Hương Khê.
  10. ^ Chép bám theo Lịch sử 11 (nâng cao, tr. 256).
  11. ^ Việt Nam sử lược, tr. 568.
  12. ^ Việt sử tân biên, sách vẫn dẫn, tr. 166.
  13. ^ Kể bám theo Việt sử tân biên, sách vẫn dẫn, tr. 164-165.
  14. ^ Sách Lịch sử Nghệ Tĩnh mang đến biết: Trước trên đây, thực dân Pháp tung tin yêu Phan Đình Phùng thất lạc vì như thế bệnh dịch kiết lỵ, tuy nhiên địa thế căn cứ bám theo bức công năng lượng điện của Khâm sứ Trung Kỳ gửi Toàn quyền Đông Dương, thì ông vẫn quyết tử gan dạ (dẫn bám theo Đại cương lịch sử vẻ vang Việt Nam, tập dượt 2, tr. 84.
  15. ^ Chép bám theo Lịch sử 11 (nâng cao, tr.257). Trần Trọng Kim thì chép như sau: Có người bảo rằng việc ấy tuy rằng Nguyễn Thân trước tấp tểnh thế, tuy nhiên sau lại mang đến đem chôn (tr. 568). tin tức thêm: Nhờ tấn công dẹp được cuộc khởi nghĩa này tuy nhiên Nguyễn Thân được thăng chức Phụ chủ yếu thay cho mang đến Nguyễn Trọng Hợp về hưu và được cơ quan chỉ đạo của chính phủ Pháp tặng Huân chương Bắc đẩu bội tinh nghịch tam hạng. Đến Lúc già nua yếu hèn về hưu trí bên trên Thu Xà (Quảng Ngãi), ông bị bệnh dịch cuồng loạn tuy nhiên bị tiêu diệt (Phạm Văn Sơn, sách vẫn dẫn, tr. 168–182).
  16. ^ Theo Phạm Văn Sơn thì thực dân Pháp vẫn mang đến xử quyết 23 người vô cung cấp lãnh đạo của lực lượng Hương Sơn (sách vẫn dẫn, tr. 167).
  17. ^ Số người qua quýt Xiêm La, về sau phát triển thành hạ tầng của nước Việt Nam Quang phục hội và trào lưu cách mệnh nước Việt Nam trong những năm vào đầu thế kỷ đôi mươi (theo Lịch sử 11, tr. 257).
  18. ^ Lịch sử 11 (nâng cao, tr. 257) và Đại cương lịch sử vẻ vang Việt Nam (tập 2, tr. 85).